Wikingowie historia – kim byli, skad pochodzili i jak zmienili swiat

Wikingowie historia to temat, który od dekad fascynuje miliony ludzi na całym świecie – i słusznie, bo nordyccy wojownicy, żeglarze i kupcy zrewolucjonizowali średniowieczną Europę w sposób, którego ślady widać do dziś. W latach 793-1066 n.e. dotarli z Norwegii, Szwecji i Danii aż na wybrzeża Ameryki Północnej, do bram Konstantynopola i na szlaki handlowe Jedwabnego Szlaku. Ten artykuł wyjaśni, kim naprawdę byli Wikingowie, obali popularne mity i wskaże, gdzie w Skandynawii możesz stanąć twarzą w twarz z ich dziedzictwem.

Kim byli Wikingowie – definicja i pojęcia podstawowe

Słowo „Wiking” pochodzi ze staronordyckiego „vikingr” – oznaczało ono pierwotnie osobę wyruszającą w morską wyprawę handlową lub łupieską, dosłownie „człowieka z zatoki” (od „vik” – zatoka). Co ważne: większość Skandynawów epoki średniowiecza nigdy nie była Wikingami w tym ścisłym sensie – żyli jako rolnicy, rzemieślnicy i rybacy. Wiking był zawodem lub sezonową rolą, nie tożsamością etniczną.

Tu pojawia się pierwsze ważne rozróżnienie. Normanowie to potomkowie Wikingów, którzy osiedlili się w północnej Francji (Normandii) w X wieku i stopniowo zasymilowali z miejscową kulturą frankijską. Varegowie to wschodnia gałąź nordyckich wojowników i kupców, którzy penetrowali rzeki Rusi i dotarli do Bizancjum. Duńczycy, Szwedzi i Norwegowie z epoki wikingskiej tworzyli oddzielne grupy polityczne, choć łączyła ich kultura, język praindoeuropejski i wierzenia.

Jeden z największych mitów to rogi na hełmach. Żaden potwierdzony archeologicznie hełm wojownika z epoki Wikingów nie ma rogów. Znane rogatce hełmy z Danii – jak ten z Veksø – pochodzą z epoki brązu, czyli sprzed epoki Wikingów o ponad 1000 lat. Hełmy wikingskie były gładkie, stożkowe, często z nosnikiem ochronnym. Mit rogów upowszechnił XIX-wieczny romantyzm i kostiumy teatralne.

Skąd pochodzili Wikingowie – geografia i ekspansja

Trzy rdzeniowe tereny Wikingów to dzisiejsza Norwegia, Szwecja i Dania. Warunki geograficzne Skandynawii dosłownie wypchnęły tamtejszych ludzi na morze: kamieniste, słabo urodzajne gleby, ciasne doliny między fiordami i długie, ciemne zimy ograniczały możliwości rolnicze. Morze było jedyną autostradą.

Kierunki ekspansji różniły się wyraźnie według regionu pochodzenia. Norwescy Wikingowie płynęli na zachód – zasiedlili Wyspy Owcze, Islandię około 874 roku, Grenlandię około 985 roku i dotarli do Ameryki Północnej około 1000 roku. Szwedzcy Wikingowie – zwani Waregami – kierowali się na wschód przez wielkie rzeki Europy Wschodniej, docierając do Konstantynopola i Bagdadu. Duńscy Wikingowie koncentrowali się na południu: napadali i osiedlali się na wybrzeżach Anglii, Szkocji, Irlandii i Francji.

Wyobraź sobie, że stoisz na pokładzie drakkara opływającego fiord Hardanger w Norwegii. Po lewej – prostopadłe ściany skalne opadające do czarnej wody. Po prawej – las iglasty sięgający po horyzont. Nie ma tu miejsca na pola uprawne. Morze to jedyna droga.

Mapa ekspansji wikingskiej obejmuje obszar od Nowej Fundlandii na zachodzie, przez Islandię, Grenlandię, Wyspy Brytyjskie, Półwysep Iberyjski, Morze Śródziemne, aż po Konstantynopol i Morze Kaspijskie na wschodzie. To zasięg porównywalny z imperium – osiągnięty bez kompasu, tylko z pomocą gwiazd, słońca i „kamienia słonecznego” (sjeldan, rodzaj kryształu islandzkiego pomagającego lokalizować słońce przy zachmurzonym niebie).

Chronologia epoki Wikingów – 793 do 1066

Za symboliczny początek epoki Wikingów przyjmuje się 8 czerwca 793 roku – datę napadu na klasztor w Lindisfarne na wyspie u wybrzeży Northumbrii w Anglii. Mniszy, którzy przeżyli, opisali atakujących jako pogan przybyłych z morza, grabiących złoto, zabijając i uprowadzając ludzi w niewolę. Dla chrześcijańskiej Europy był to szok cywilizacyjny.

Złoty wiek ekspansji przypadał na VIII-X wiek. W 844 roku Wikingowie zaatakowali Sewillę, w 860 roku flota 200 drakkarów weszła do Morza Śródziemnego, a warescy kupcy regularnie docierali do Bagdadu, wymieniając futra i niewolników na srebro arabskie (dirhamy – dziesiątki tysięcy monet znaleziono w skandynawskich skarbach).

Harald Pięknowosy – po norwesku Harald Fairhair – około 872 roku zjednoczył norweskie plemiona po zwycięstwie w Bitwie pod Hafrsfjord. Był synem Halfdan Czarnego, króla Vestfoldu. To wydarzenie zmieniło mapę Skandynawii i skierowało część niezależnych wodzów na emigrację – wielu z nich zasiedliło Islandię.

Odkrycie Ameryki przez Leifa Erikssona około 1000 roku wyprzedziło Krzysztofa Kolumba o prawie 500 lat. Wikingowie założyli osadę Vinland – dziś utożsamianą ze stanowiskiem L’Anse aux Meadows w Nowej Fundlandii w Kanadzie, odkrytym w 1960 roku i wpisanym na listę UNESCO. To jedyna potwierdzona archeologicznie wikingska osada w Ameryce Północnej.

Symboliczny koniec epoki to rok 1066 i Bitwa pod Hastings, w której Wilhelm Zdobywca – sam będący potomkiem Wikingów, normańskim księciem – pokonał anglosaski tron. Paradoksalnie, Wikingowie podbili Anglię przez własnych asymilowanych potomków.

Społeczeństwo i struktura społeczna Wikingów

Społeczeństwo nordyckie dzieliło się na trzy warstwy. Jarlowie stanowili arystokrację – posiadali ziemię, statki i drużyny wojowników. Karlowie to wolni chłopi, rzemieślnicy i drobni właściciele ziemscy – stanowili trzon społeczeństwa. Thrallowie to niewolnicy, zdobywani podczas napadów lub urodzeni w niewoli – szacuje się, że w szczytowym okresie epoki stanowili nawet 10-20% populacji Skandynawii.

Rola kobiet w społeczeństwie nordyckim była zaskakująco silna jak na standardy średniowiecza. Kobiety mogły posiadać własność, żądać rozwodu, zarządzać gospodarstwem podczas wieloletnich wypraw mężów. Badania DNA z 2023 roku potwierdziły, że część kobiet brała udział w wyprawach wojennych jako wojowniczki – tzw. skjaldmær. Grób wojownika z Birki w Szwecji, przez dekady przypisywany mężczyźnie, po analizie DNA okazał się grobem kobiety otoczonej pełnym zestawem broni.

Thing (po norwesku: ting) to nordyckie zgromadzenie demokratyczne, na którym wolni mężczyźni podejmowali decyzje prawne, rozstrzygali spory i uchwalali prawa. Althing na Islandii, założony w 930 roku, jest uważany za jeden z najstarszych parlamentów na świecie i działa do dziś. Rodzina i klan stanowiły fundament życia – zbiorowa odpowiedzialność klanowa („vendetta”) była podstawową formą wymiaru sprawiedliwości.

Mitologia nordycka i religia Wikingów

Kosmologia nordycka opierała się na dziewięciu światach połączonych Yggdrasilem – kosmicznym jesionem, wokół którego organizował się cały wszechświat. Wśród tych światów znajdowały się Asgard (siedziba bogów), Midgard (świat ludzi), Jotunheim (świat olbrzymów) i Hel (świat umarłych, którzy nie zginęli w boju).

Panteon bogów Asów był rozbudowany i wielowymiarowy. Odyn – Allfather, bóg mądrości, wojny i magii – poświęcił oko w zamian za wiedzę i powiesił się na Yggdrasilu przez dziewięć dni, by zdobyć runy. Thor – bóg pioruna i młot Mjolnir był najpopularniejszym bogiem wśród zwykłych ludzi – jego młot Mjolnir chronił przed chaosem i złem. Freja – bogini miłości i płodności – przewodziła Wanów i wybierała połowę poległych wojowników do swej siedziby Fólkvangr. Loki, bóg przebiegłości, był postacią ambiwalentną – to przez jego intrygi zginął Baldur, syn Odyna.

Mitologia nordycka przenikała każdą sferę codziennego życia Wikingów. Nazwy dni tygodnia w językach germańskich odzwierciedlają ten panteon: środa to „Woden’s day” (Odyn), czwartek to „Thor’s day” (Thor), piątek to „Frigg’s day” (Frigg/Freja). Wyprawy poprzedzały rytuały i wróżby. Przed wielką bitwą składano ofiary Odynowi.

Valhalla – nordycka koncepcja zaświatów – była siedzibą Odyna, do której Walkirie prowadziły połowę poległych w boju wojowników (einherjarów). Tam walczyli każdego dnia, a rany goiły się na noc, przygotowując ich do ostatecznej bitwy – Ragnaroku. Koncepcja ta nadawała śmierci w boju wymiar niemal pożądany – co tłumaczy niespotykaną odwagę wikingskich wojowników.

Statki wikingskie – klucz do dominacji

Drakkary i knarry to dwa główne typy statków wikingskich, i to one zmieniły historię świata. Drakkar (statek wojenny) był smukły, szybki, z symetrycznym kadłubem o płaskim dnie – co umożliwiało wpływanie w płytkie rzeki i lądowanie bezpośrednio na plaży bez potrzeby portu. Długość wynosiła od 17 do 37 metrów. Roskilde 6, znaleziony w Danii, mierzył około 37 metrów i mógł pomieścić ponad 60 wioślarzy.

Knarr (statek handlowy) był krótszy, szerszy, głębszy – przeznaczony do przewozu ładunków: futer, bursztynu, drewna, niewolników, a w powrotne drogi – arabskiego srebra i jedwabiu. Budowa opierała się na technice klepkowej (clinker-built), gdzie deski kadłuba zachodziły na siebie, tworząc elastyczną, odporną na fale konstrukcję.

Nawigacja bez kompasu polegała na obserwacji słońca (jego pozycji o różnych porach dnia), gwiazd nocą (Gwiazda Polarna jako stały punkt odniesienia) oraz „kamienia słonecznego” – kryształu islandzkiego, który polaryzuje światło i pozwala zlokalizować słońce nawet przy zachmurzonem niebie. Islandczycy stosowali też obserwacje ptaków i koloru wody morskiej.

Znaczenie statku w kulturze nordyckiej przekraczało wymiar praktyczny. Pochówki w łodziach – jak te w Oseberg i Gokstad w Norwegii – świadczą o tym, że statek był pojazdem w zaświaty. Królowie i wielcy wodzowie byli chowani razem ze swoimi drakkarami, końmi, psami i dobytkiem. Mjolnir i wierzenia nordyckie znajdowały odzwierciedlenie również w inskrypcjach runicznych na statkach.

Muzeum Statków Wikingskich w Oslo przechowuje drakkary Oseberg (datowany na 820 r. n.e.) i Gokstad – najlepiej zachowane statki z epoki. Kolekcja należy do Muzeum Historii Kulturowej Uniwersytetu w Oslo, które jest głównym centrum badań nad kulturą nordycką.

Wikingowie jako kupcy i odkrywcy

Wikingowie byli nie tylko wojownikami – przede wszystkim byli kupcami. Droga Wareska (Varangian Route) prowadziła ze Skandynawii przez jezioro Ładoga, rzeki Wołchow i Dniepr aż do Konstantynopola. Szwedzcy Waregowie handlowali z Bizancjum futrami, woskiem, miodem i niewolnikami, a w zamian przywozili złoto, jedwab i przyprawy.

Kontakty z Kalifatem Abbasydów w Bagdadzie udokumentowane są tysiącami arabskich dirhamów znalezionych w skandynawskich skarbach – na przykład skarb z Gotlandii liczy ponad 67 000 srebrnych monet. Arabski geograf Ibn Fadlan opisał w 921 roku szczegółowo obyczaje Waregów nad Wołgą – jego relacja to jedno z najcenniejszych źródeł historycznych.

Leif Eriksson, syn Eryka Rudego, około 1000 roku dotarł do Ameryki Północnej i założył osadę Vinland. UNESCO potwierdziło stanowisko L’Anse aux Meadows w Nowej Fundlandii jako jedyną pewną wikingską osadę w Ameryce – wpisując je na Listę Światowego Dziedzictwa w 1978 roku. Wykopaliska od 1960 roku odsłoniły pozostałości zabudowań, kuźni i przedmiotów nordyckich.

Osiedlenie się Wikingów w Normandii (Francja) w X wieku, za panowania Rollona, zasiało ziarno, z którego wyrosła potęga, która w 1066 roku podbiła Anglię. Język normandzki wprowadził do angielskiego tysiące słów francusko-nordyckiego pochodzenia.

Wikingowie w Polsce i Słowiańszczyźnie

Polskie tereny były częścią wikingskiej sieci handlowej, choć rola żołnierska była tu mniejsza niż na zachodzie. Wolin nad Odrą – utożsamiany przez część badaczy z legendarnym Jomsborgiem – był jednym z największych emporiów handlowych Bałtyku w X-XI wieku. Zamieszkiwali go Wikingowie, Słowianie i kupcy z całej Europy.

Truso to emporium handlowe u ujścia Wisły (dziś okolice Elbląga), opisane przez anglosaskiego podróżnika Wulfstana około 890 roku. Znaleziska archeologiczne w Polsce – skandynawskie groty strzał, ozdoby w stylu Urnes, monety arabskie – potwierdzają intensywne kontakty handlowe.

Varegowie na Rusi Kijowskiej odegrali rolę założycielską. Legenda głosi, że w 862 roku Słowianie znad Jeziora Ładoga wezwali Ruryka – nordyckiego przywódcę – do objęcia władzy, dając tym samym początek dynastii Rurykowiczów. To polityczna tradycja podtrzymywana przez kroniki średniowieczne, choć historycy dyskutują nad jej historyczną dosłownością. Faktem jest, że wareski element kulturowy wyraźnie zaznacza się w wczesnych dziejach Rusi.

Dlaczego epoka Wikingów się skończyła

Koniec epoki Wikingów był procesem rozłożonym na kilkadziesiąt lat, nie jednym dramatycznym zdarzeniem. Chrystianizacja Skandynawii postępowała od X do XII wieku – Dania przyjęła chrześcijaństwo za Haralda Sinozębego około 960 roku, Norwegia za Olafa II Świętego w XI wieku. Kościół potępiał grabieżcze wyprawy i handel niewolnikami, co stopniowo zmieniało kulturę nordycką od wewnątrz.

Wzmocnienie państwowości europejskiej – fortyfikacje nadmorskie we Francji i Anglii, organizacja flot obronnych, sistema zamków – sprawiło, że łupieskie wyprawy stały się znacznie mniej opłacalne. Miejscowa ludność nauczyła się bronić.

Zmiany klimatyczne w XII-XIV wieku uderzyły w grenlandzkie osady wikingskie. Mała epoka lodowcowa stopniowo pogrążała kolonie założone przez Eryka Rudego – ostatnia wzmianka o Grenlandii wikingskiej pochodzi z 1408 roku. Asymilacja Normanów we Francji i Anglii była tak głęboka, że po dwóch-trzech pokoleniach mówili innymi językami i identyfikowali się z nowymi ojczyznami.

Dziedzictwo Wikingów – ślad w języku i DNA

Język angielski zawiera około 2000 słów nordyckiego pochodzenia: „sky” (niebo), „egg” (jajko), „knife” (nóż), „window” (okno), „skull”, „anger”, „trust” – wszystkie weszły z języka staronordyckiego. W językach skandynawskich ta spuścizna jest jeszcze głębsza.

Badanie opublikowane w Nature w 2020 roku – „Population genomics of the Viking world” – przeanalizowało DNA 442 szczątków z całej Europy i Grenlandii. Wyniki zaskoczyły naukowców: wikingski genotyp nie był jednorodny – wśród Wikingów znajdowali się Słowianie, Lapończycy, Irlandczycy i Szkoci. Ekspansja nie była „rasowo czysta” – Wikingowie integrowali się z lokalnymi populacjami i zabierali na wyprawy ludzi z różnych grup etnicznych.

W kulturze popularnej Wikingowie dominują od lat. Serial „Vikings” (2013-2020) osiągnął globalną widownię, choć historycy wskazują na liczne anachronizmy – postać Ragnara Lodbroka łączy cechy kilku rzeczywistych i legendarnych postaci. „The Last Kingdom” oparty na powieściach Bernarda Cornwella jest historycznie precyzyjniejszy. Gry takie jak „Assassin’s Creed Valhalla” (2020) spopularyzowały wikingską estetykę wśród milionów graczy.

Runy – pismo runiczne Wikingów (futhorc lub starszy futhark) – służyły do inskrypcji na kamieniach, broni i przedmiotach codziennego użytku, ale też do magii i przepowiedni. Szwecja posiada ponad 2500 kamieni runicznych – to największa kolekcja na świecie.

Gdzie zobaczyć ślady Wikingów w Norwegii – przewodnik

Muzeum Statków Wikingskich w Oslo (Vikingskipshuset) to absolutny priorytet. Trzy drakkary – Oseberg, Gokstad i Tune – wyeksponowane w specjalnie zaprojektowanym budynku na półwyspie Bygdøy robią piorunujące wrażenie. Oseberg (datowany na 820 r.) zachował się w 90%, co czyni go najlepiej zachowanym statkiem drewnianym na świecie. Muzeum w 2026 roku przechodzi modernizację – sprawdź aktualny harmonogram i bilety na oficjalnej stronie khm.uio.no przed wizytą. Dojazd: prom z centrum Oslo (Aker Brygge) lub autobus 30.

Lofotr Viking Museum na Lofotach (Borg) to rekonstrukcja największego odkrytego domu długiego (chieftain’s hall) z epoki Wikingów – mierzący 83 metry budynek datowany na VI-X wiek. Muzeum oferuje doświadczenia odtwórcze: rejs replika drakkara, warsztaty kowalskie, uczty w rekonstruowanej sali. Lofoty to samo w sobie jeden z najpiękniejszych krajobrazów Europy – dramatyczne góry nad fiordem, wioski rybackie i arktyczne światło. To idealne połączenie historii z podróżą do Norwegii pełną natury.

Avaldsnes na wyspie Karmøy to miejsce, gdzie Harald Pięknowosy ulokował pierwszą siedzibę królewską po zjednoczeniu Norwegii – stąd pochodzi epitet „pierwsza stolica Norwegii”. Muzeum Nordvegen opowiada historię miejsca od epoki kamienia po wczesne średniowiecze. Dojazd promem z Stavanger lub samochodem przez most.

Hafrsfjord – zatoka pod Stavanger – jest miejscem bitwy z około 872 roku, w której Harald Pięknowosy pokonał koalicję lokalnych wodzów i stał się pierwszym królem całej Norwegii. Dziś stoi tu pomnik – trzy miecze wbite w skałę („Sverd i fjell”), symbolizujące pokój i jedność. Wstęp wolny, otwarte całą dobę.

Praktyczne informacje na 2026: Norwegia nie należy do strefy Schengen poza ruchem bezwizowym – obywatele UE wjeżdżają bez wizy. Karta płatnicza działa wszędzie, płatności gotówkowe są w Norwegii rzadkością. Najlepszy czas wizyty w Oslo: maj-wrzesień. Lofoty: czerwiec-sierpień (polarne słońce) lub luty-marzec (zorza polarna). Bilety do Vikingskipshuset kosztują około 120-150 NOK.

Często zadawane pytania

Skąd pochodzili Wikingowie?

Wikingowie wywodzili się głównie z trzech krajów skandynawskich: Norwegii, Szwecji i Danii. Norwescy Wikingowie wyprawiali się na zachód, szwedzcy na wschód przez Ruś Kijowską, a duńscy na południe i zachód, napadając na Anglię i Francję. Nie byli jednym narodem – łączyła ich wspólna kultura, język staronordycki i religia, ale tworzyli oddzielne grupy polityczne.

Kiedy żyła epoka Wikingów?

Epoka Wikingów trwała umownie od 793 do 1066 roku n.e. Za początek przyjmuje się napad na klasztor w Lindisfarne w Anglii, a za symboliczny koniec – Bitwę pod Hastings, po której Normanowie (potomkowie Wikingów) podbili Anglię. Złoty wiek wypraw i ekspansji przypadał na VIII-X wiek.

Czy Wikingowie nosili rogi na hełmach?

Nie – to jeden z najbardziej rozpowszechnionych mitów historycznych. Żaden potwierdzony archeologicznie hełm bojowy z epoki Wikingów nie ma rogów. Rogatce hełmy z Veksø w Danii pochodzą z epoki brązu, czyli sprzed epoki Wikingów o ponad 1000 lat. Mit rogów upowszechniły XIX-wieczne ilustracje romantyczne i kostiumy teatralne.

Jak długi był typowy drakkhar?

Drakkary miały od 17 do 37 metrów długości. Najdłuższy znany drakkhar – Roskilde 6 znaleziony w Danii – mierzył około 37 metrów i mógł pomieścić ponad 60 wioślarzy. Statki handlowe, zwane knarami, były krótsze i szersze, dostosowane do przewozu ładunków na otwartym Atlantyku.

Czy Wikingowie dotarli do Ameryki?

Tak – to fakt historyczny potwierdzony archeologicznie. Około 1000 roku n.e. Leif Eriksson założył osadę Vinland na terenie dzisiejszej Kanady, w Nowej Fundlandii. Stanowisko archeologiczne L’Anse aux Meadows zostało odkryte w 1960 roku i wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO – to jedyna potwierdzona osada wikingska w Ameryce Północnej, wyprzedzająca Kolumba o prawie 500 lat.

Jaką rolę odgrywały kobiety w społeczeństwie Wikingów?

Kobiety w społeczeństwie wikingskim miały więcej praw niż większość kobiet średniowiecznej Europy – mogły posiadać własność, żądać rozwodu i prowadzić gospodarstwo podczas nieobecności mężów. Badania DNA z 2023 roku potwierdziły, że część kobiet brała udział w wyprawach wojennych jako wojowniczki. Grób w Birce (Szwecja), przez dekady przypisywany mężczyźnie, po analizie DNA okazał się grobem kobiety otoczonej pełnym zestawem broni.

Co to jest mitologia nordycka i jak wiązała się z życiem Wikingów?

Mitologia nordycka to system wierzeń religijnych Wikingów obejmujący panteon bogów z Asyrą na czele – Odyn, Thor, Freja, Loki. Wierzenia te przenikały każdą sferę życia, od nazw dni tygodnia po rytuały pogrzebowe. Nordyccy bogowie i ich role opisane zostały w Eddach – islandzkich poematach z XIII wieku – które są dziś głównym źródłem wiedzy o tej tradycji.

Gdzie można zobaczyć autentyczne artefakty wikingskie?

Najważniejszym miejscem jest Muzeum Statków Wikingskich w Oslo (Vikingskipshuset), gdzie znajdują się drakkary Oseberg i Gokstad. Inne ważne kolekcje to Narodowe Muzeum w Kopenhadze, Historiska Museet w Sztokholmie oraz Jorvik Viking Centre w angielskim Yorku. Na terenie Polski znaleziska nordyckie eksponuje Muzeum Narodowe w Szczecinie, w kontekście emporiów handlowych jak Wolin.

Dlaczego epoka Wikingów się skończyła?

Koniec epoki był procesem, nie jednym wydarzeniem. Kluczowe przyczyny to chrystianizacja Skandynawii (Kościół potępiał grabieżcze wyprawy), wzmocnienie państwowości europejskiej z lepszą obroną wybrzeży oraz głęboka asymilacja Normanów we Francji i Anglii. Zmiana modelu społecznego – od klanów do feudalizmu – stopniowo zamknęła erę nordyckich wojowników-żeglarzy.

Jak Wikingowie wpłynęli na język angielski?

Język angielski zawiera około 2000 słów nordyckiego pochodzenia – „sky”, „egg”, „knife”, „window”, „skull”, „anger”, „trust”. W polszczyźnie ślad Wikingów jest pośredni – słowo „Waregowie” pochodzi ze staronordyckiego „varingjar”. Na polskie tereny Wikingowie oddziaływali głównie przez emporia handlowe w Wolinie i Truso, gdzie skandynawskie towary i monety arabskie trafiały do słowiańskich kupców.